Илинден – вистински уникатен и неповторлив

Фото: Мечкин камен – Крушево

Илинденското востание, кое се слави со посебна величественост, чест и комеморација, секогаш на 2 август, во спомен на 2 август 1903 година, кога народот од Крушевско и околните области херојски се кренаа против суровиот отомански јарем, е навистина единствен случај во ваквите ослободителни движења, не само на нестабилниот и воинствен Балкански полуостров.

Ова се вели со полна убеденост, меѓу другото, затоа што малку други народни востанија, особено во 20 век, обележани еднаш засекогаш со револуции и тектонски општествени превирања, со диктатури и угнетувачки движења, родени сепак од народните маси и нивното незадоволство од мувлосаните режими на времето (комунизмот, фашизмот, нацизмот, како болен пример во овој контекст), би биле толку сеопфатни, прогресивни, а воедно и просветлувачки по својата суштина, како Илинденското востание во неговото просветлено време.

Илинденците, едноставни луѓе, со упатени умови, непоколебливи борци, храбри, далекувиди, можеби дури и утописти и претходници на едно општество кое дотогаш беше сосема незамисливо за сè уште феудалните и заостанати османлиски услови на тој дел од Балканот што сè уште лежеше под предаторските канџи на Османлиите, храбро се кренаа со јасна визија во своите генијални умови, како и бестрашни под какви било околности.

Затоа што нивната примарна цел, покрај ослободувањето на Македонија во нејзината концептуална, територијална, историска, национална и јазична целина (инклузивна и никако исклучива), беше „Слобода“ и ништо помалку од оваа благородна, речиси божествена димензија на човечкото постоење.

Затоа што „Слободата“ беше токму компасот, суштинската ориентација и поларна ѕвезда на тие луѓе што се кренаа на оружје против вековната тиранија на владетелот што дојде од Ориентот (овој пат, како што дојдоа и други, се разбира непоканети, претходно и ќе дојдат уште подоцна, од секој можен географски правец).

Слободата ќе им припаѓаше на сите што живееја во Македонија, која во тоа време беше под власт на Османлиите, без оглед на јазикот што го зборуваа секој, религијата што ја прифаќаа во целосна духовна слобода и идентитетот на секој, според живиот завет на самиот Гоце Делчев, без сомнение.

И сосема неслучајно, бунтовните Македонци, Власи, Албанци (православни Тоски), собрани сите заедно, се бореа несебично до последната капка крв и сила, за да ја одбранат Крушевската Република, нападната од сите страни од Османлиите и подмолните башибозуци, чии очи беа затемнети од оваа оаза на слобода и соживот толку прогресивна, толку пред времето, во средината на Балканот што беше на работ да се втурне во истребувачките соседски војни, меѓу држави што едвај беа ослободени од долгата отоманска окупација, и кои веќе се подготвуваа дивјачки да се распарчат меѓусебно без сè уште да видат слобода од турскиот јарем, а во меѓувреме бесрамно да ја распарчат Македонија, како и Албанија што наскоро ќе станеше независна во 1912 година.

И покрај задушувањето на ова востание со железо и оган, Македонија повторно успеа да се издигне на нозе, обновена врз својата пепел, како митскиот Феникс, и Илинден, ова востание толку единствено и сосема неповторливо на друго место, во други околности и од некој друг, послужи и продолжува да служи како пример и духовно збогатувачка инспирација, за Македонците, се разбира, исто како што и треба да бидат ценети и почитувани од сите други соседни народи, во рамките на денешна независна Македонија, но и надвор од нејзините државни граници.

Како заклучок, треба да се нагласи дека е невозможно да не се забележат очигледните историски сличности помеѓу контурите на Илинденското востание, инвазијата на Александар Македонски кон Азија и Хиндукуш, кога неговите војски биле заеднички составени од Македонци, Илири и Хелени од антиката, со цел да ја остварат својата цивилизациска и културна цел, кон обединување на дотогаш познатиот свет, но се забележуваат и неоспорни сличности со заедничката и непоразена војна на Ѓерѓ Кастриоти Скендербег и локалните жители на Светиград, Охрид и пошироко, против османлиските орди, за време на 25-годишниот отпор на Лешката Лига, по 1443 година.

Факти што ни докажуваат дека духот на Илинден има ретка и добронамерна способност да ги обедини сите народи кои отсекогаш живееле и ќе живеат заедно во си области на Македонија денес, во целиот нејзин природен географски опсег, нудејќи зачудувачки редок пример за соживот и слобода.

Автор: Елви Сидери, писател и повеќејазичен книжевен преведувач од Тирана