Македонски весник Илинден – Makedonski vesnik Ilinden
Приказ на колективната научна монографија „Извори за историјата на Македонија – тематска целина Религија“
Проучувањето на религијата и нејзината улога во историскиот развој на Македонија претставува значајно истражувачко поле, кое овозможува продлабочено разбирање на политичките, културните, општествените и идентитетските процеси низ вековите. Во таа смисла, колективната научна монографија „Извори за историјата на Македонија – тематска целина Религија“ претставува вреден придонес кон македонската историографија, нудејќи интердисциплинарен пристап кон прашањата поврзани со религиозниот живот, верските институции и нивното влијание врз историските процеси.
Монографијата е резултат на научноистражувачки проект финансиран од Министерството за образование и наука на Република Македонија. Во неа се застапени четиринаесет научни прилози, тематски организирани според хронолошки принцип, кои опфаќаат широк временски распон – од античкиот период, преку средновековието и османлиското владеење, до современите историски процеси.
Како што истакнува раководителот на проектот проф. д-р Маја Ангеловска-Панова во предговорот „религијата не може да се разгледува исклучиво како духовна категорија, туку и како историски и општествен феномен, кој влијаел врз формирањето на политичките концепции, колективните идентитети и културните вредности“.
Првиот тематски сегмент е посветен на религиозните култови во античка Македонија. Во трудот на Дамјан Донев, „Географија на ‘источните’ култови во Античка Македонија“, се анализира распространетоста на култовите на Кибела и египетските божества. Авторот укажува дека нивното присуство било резултат на сложени политички, економски и културни влијанија во хеленистичкиот и римскиот период. Истражувањето придонесува за подобро разбирање на религиозниот синкретизам и културните контакти на античка Македонија со поширокиот медитерански свет.
Посебно внимание заслужуваат трудовите посветени на христијанството во средновековна Македонија. Митко Б. Панов, во истражувањето „Христијанството во Македонија (од VII до почетокот на X век): Континуитет, интеграција и диференцијација“, ги разгледува сложените процеси на христијанизација, црковните трансформации и улогата на словенската писменост во обликувањето на културниот и духовниот живот. Притоа се нагласува значењето на Кирилометодиевската традиција и дејноста на Климент Охридски во создавањето на посебен културен и книжевен простор.
Драган Ѓалевски, во трудот „Религијата како алатка на државни политики и дипломатија во средновековна Македонија“, ја истражува поврзаноста меѓу верските институции и политичката власт. Преку анализата на византиските и балканските политички практики, авторот покажува дека религијата претставувала значаен инструмент за легитимирање на владетелската власт и за остварување на дипломатските интереси.
Особено интересен е прилогот на Маја Ангеловска-Панова, посветен на богомилството во средновековните словенски, византиски и латински извори. Авторката пристапува критички кон историските сведоштва, укажувајќи на нивниот претежно антибогомилски карактер и на потребата од внимателно разграничување меѓу историската реалност и идеолошките конструкции. Ваквиот пристап отвора нови можности за преиспитување на досегашните толкувања на богомилското движење и неговото место во средновековната историја.
Значајно место во монографијата заземаат и истражувањата за религиозните институции во периодот на османлиското владеење. Никола Ќириќ, во трудот за улогата на охридските архиепископи во османлиското општество во XVIII век, врз основа на османлиски документи ја разгледува поврзаноста меѓу црковната организација и државната администрација. Истражувањето придонесува за поцелосно согледување на положбата на Охридската архиепископија и нејзината улога во одржувањето на верскиот и општествениот поредок.
Армен Жарноски, во прилогот за социјалните аспекти на дејноста на вакафите во Македонија, укажува на нивното значење не само како верски институции, туку и како важни чинители во урбаниот, економскиот и социјалниот развој. Преку ваквиот пристап се надминува традиционалното разгледување на религиозните институции исклучиво од аспект на нивната духовна функција.
Посебен интерес предизвикуваат истражувањата посветени на религијата и националните движења во XIX и почетокот на XX век. Силвана Сидоровска-Чупоска го анализира финансирањето на црковно-просветната дејност на Егзархијата во Македонија во периодот 1878–1912 година, укажувајќи на поврзаноста меѓу верските институции, образованието и политичките интереси.
Димитар Љоровски, во трудот за улогата на Цариградската патријаршија во Костурско и Леринско за време на Илинденското востание, ја разгледува испреплетеноста на верските и националните прашања, како и дејствувањето на црковните структури во услови на засилени политички и национални спротивставувања.
Истражувањата на Емел Шериф-Мифтари и Зеќир Рамчиловиќ се посветени на реформите на Гази Иса-беговата медреса во Скопје во периодот 1936–1941 година. Преку анализа на образовните политики и институционалните промени, авторите ја осветлуваат положбата на исламското образование во Кралството Југославија, како и односот меѓу државната власт и муслиманската верска заедница.
Во монографијата се застапени и истражувања за верскиот живот на Македонците надвор од Македонија. Катерина Тодороска го разгледува зачувувањето на верските традиции на македонското население во Албанија, нагласувајќи ја улогата на религиозните обичаи, празници и семејни традиции во одржувањето на колективната меморија и културниот идентитет.
Теон Џинго и Драгица Поповска ја истражуваат Македонската православна заедница во Австралија низ призмата на австралиската безбедносно-разузнавачка служба. Врз основа на архивски материјали, авторите укажуваат на сложената поврзаност меѓу религиозниот живот, политичките влијанија и процесите на национална афирмација во македонската емиграција.
Материјалот подготвени од Ленина Жила ги претсавува фондовите во Државниот архив на Република Македонија, директно поврзани со историјата на религијата.
Посебна научна вредност на изданието му дава користењето на разновидна изворна граѓа, меѓу која се издвојуваат османлиските документи, црковните извори, дипломатските материјали и архивските фондови од домашни и странски институции. Ваквата изворна основа овозможува преиспитување на одредени историографски сознанија и отворање нови истражувачки прашања.
Значењето на монографијата произлегува и од нејзиниот методолошки пристап. Наместо религијата да ја третира како изолиран сегмент од историското минато, изданието ја поставува во поширокиот контекст на политичките, општествените и културните процеси. На тој начин се создава можност за посеопфатно разбирање на историскиот развој на Македонија и на сложените односи меѓу верските заедници, државните институции и населението.
Секако, широкиот хронолошки и тематски опфат подразбира и одредена нерамномерност во застапеноста на историските периоди и проблемските прашања. Сепак, тоа не ја намалува научната вредност на изданието, туку укажува на потребата од продолжување на истражувањата и проширување на изворната основа.
Колективната научна монографија „Извори за историјата на Македонија – тематска целина Религија“ претставува значајно научно остварување кое ја збогатува македонската историографска литература. Нејзината вредност не се состои единствено во презентирањето нови сознанија, туку и во поттикнувањето критички пристап кон религијата како важен чинител во историското обликување на македонското општество. Со својата тематска разновидност, интердисциплинарност и настојување за критичко вреднување на историските извори, ова издание претставува корисна основа за натамошни истражувања и значаен придонес кон подоброто разбирање на религиозното, културното и политичкото минато на Македонија.
Изданието е објавено на македонски и на англиски јазик, со што се овозможува резултатите од овој проект да бидат достапни и за консументи кои не го владеат македонскиот јазик.