Foto: Domowina

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Në cilësinë tuaj si zëdhënës i AGSM-së, a mund të na flisni për historinë, misionin dhe zhvillimin e këtij grupi pune në kuadër të FUEN-it? Cilat janë arritjet më të rëndësishme të tij deri më sot dhe si kontribuon AGSM-ja në mbrojtjen e identitetit kombëtar, gjuhësor dhe kulturor të pakicave sllave në mbarë Evropën?

Dr. Hartmut Leipner: Grupi i Punës së Minoriteteve Sllave (AGSM) u themelua në vitin 1996, në kuadër të FUEN-it, me iniciativën e Lusatisë. Ideja themeluese vazhdon të na udhëheqë edhe sot: në një Evropë të karakterizuar nga tensionet, pakicat sllave duhet të përqendrohen në atë që i bashkon. Në AGSM, komunitete, popujt e të cilëve janë përballur me njëri-tjetrin në konflikte politike, madje edhe të armatosura, bashkëpunojnë përmes dialogut dhe solidaritetit.

Në vitin 2017, Zyra e Koordinimit e FUEN-it mori përsipër koordinimin tonë dhe që atëherë kemi pasur mbështetje të qëndrueshme nga Ministria Federale e Brendshme e Gjermanisë. Që nga ajo kohë, AGSM-ja është zgjeruar ndjeshëm. Sot ajo bashkon 32 organizata anëtare nga 11 vende dhe është grupi më i madh i punës në FUEN. Ne takohemi dy herë në vit, gjatë Kongresit të FUEN-it dhe në seminarin tonë vjetor. Çdo herë, një komunitet tjetër anëtar organizon seminarin. Seminaret më të fundit u zhvilluan në Gorica/Gorizia dhe Tiranë.

Ne e mbrojmë identitetin kombëtar, gjuhësor dhe kulturor të pakicave sllave në tri mënyra:

• Shkëmbimi i përvojave. Ne ndajmë përvojat dhe njohuritë ndërmjet komuniteteve.

• Përfaqësimi dhe mbrojtja e interesave. Përmes FUEN-it, ne përcjellim shqetësimet e tyre në Këshillin e Evropës, Bashkimin Evropian dhe Kombet e Bashkuara.

• Solidariteti. Ne qëndrojmë pranë komuniteteve që përballen me presion, veçanërisht atyre më të voglave.

Bindja jonë është e thjeshtë: pakicat nuk janë një problem që duhet menaxhuar. Ato përfaqësojnë një vlerë të shtuar për shoqërinë dhe demokracinë.

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Pavarësisht instrumenteve dhe mekanizmave ligjorë evropianë për mbrojtjen e pakicave kombëtare, shumë pakica vazhdojnë të përballen me sfida lidhur me njohjen e identitetit të tyre, përdorimin e gjuhës amtare, arsimin, përfaqësimin politik dhe pjesëmarrjen në jetën publike. Cilat i konsideroni çështjet më urgjente dhe çfarë duhet të bëjnë më shumë institucionet evropiane dhe qeveritë kombëtare për t’i trajtuar ato?

Dr. Hartmut Leipner: Instrumentet evropiane, mbi të gjitha Konventa Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare dhe Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave, janë arritje të rëndësishme. Por dobësia e tyre qëndron te zbatimi. Shumë shpesh, rekomandimet e organeve monitoruese të Këshillit të Evropës mbeten vetëm në letër dhe jo çdo shtet i ka ratifikuar të dyja këto instrumente. Të drejtat që ekzistojnë vetëm formalisht nuk mbrojnë askënd.

Unë shoh katër çështje urgjente:

• Përcjellja e gjuhës te brezat e rinj. Shumë gjuhë të pakicave nuk përcillen më natyrshëm brenda familjeve. Pa arsim dygjuhësh, nga kopshti deri në përfundimin e shkollës, këto gjuhë nuk kanë të ardhme. Në Lusati, prej nga vij unë, shkollat sorbe përballen me mungesë serioze të mësuesve të kualifikuar.

• Njohja. Disa komunitete ende nuk e kanë njohjen e identitetit të tyre ose reduktohen në të ashtuquajturat thjesht “grupe etnike”.

• Pjesëmarrja. Shumë pakica kanë përfaqësim të vërtetë politik dhe një zë në vendimmarrjen që ndikon drejtpërdrejt tek ato.

• Prania dhe dukshmëria. Gjuhët e pakicave duhet të jenë të pranishme në media dhe në botën digjitale, e jo vetëm në folklor.

Bashkimi Evropian nuk ka një kuadër koherent për mbrojtjen e pakicave. Refuzimi nga Komisioni Evropian i nismës Minority SafePack ishte një mundësi e humbur. BE-ja duhet ta bëjë mbrojtjen e pakicave pjesë të qëndrueshme të politikave dhe financimit të saj, dhe jo ta trajtojë atë vetëm si kriter për vendet kandidate.

Qeveritë kombëtare duhet t’i zbatojnë në mënyrë të vazhdueshme rekomandimet e Këshillit të Evropës, të sigurojnë financim afatgjatë për institucionet e pakicave dhe t’i përfshijnë ato si partnere, e jo thjesht si palë që paraqesin kërkesa.

Pakicat nuk kërkojnë privilegje. Ato kërkojnë kushtet e nevojshme për të vazhduar të jenë ajo që janë.

Foto: Nga e majta në të djathtë: Dr. Hartmut Leipner, Hirësia e Tij, Episkopi Ignati, Episkop i Amantias dhe Episkop Ndihmës pranë Kryepiskopit, si dhe Nikolla Gjurgjaj

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Shoqata Maqedonase “Ilinden”-Tiranë është anëtare e plotë e FUEN-it dhe AGSM-së prej 11 vitesh. Si e vlerësoni këtë bashkëpunim?

Dr. Hartmut Leipner: E vlerësoj këtë bashkëpunim shumë pozitivisht. Gjatë njëmbëdhjetë viteve, Shoqata Maqedonase “Ilinden”-Tiranë është bërë një anëtare e besueshme dhe e përkushtuar e FUEN-it dhe AGSM-së. Përfaqësuesit e saj sjellin përvojën e një komuniteti që prej kohësh lufton për njohjen e tij dhe për të drejtën e përdorimit të gjuhës amtare. Kjo përvojë e pasuron të gjithë rrjetin tonë.

Për AGSM-në, anëtarësimi i “Ilinden”-it ka një rëndësi të veçantë. Ai dëshmon se grupi ynë i punës shtrihet shumë përtej Europës Qëndrore dhe përfshin edhe komunitetet sllave të Ballkanit Perëndimor. Shqetësimet e tyre, si arsimi në gjuhën amtare, ruajtja e trashëgimisë kulturore dhe përfaqësimi i drejtë në jetën publike, janë të përbashkëta për shumë prej anëtarëve tanë.

Kulmi i bashkëpunimit tonë deri më tani ishte Seminari i 29-të i AGSM-së, i zhvilluar në Tiranë në qershor të vitit 2026. Ishte hera e parë që u takuam në Shqipëri dhe kjo ndodhi në vitin e 30-vjetorit të themelimit tonë. “Ilinden” e organizoi seminarin me shumë kujdes dhe mikpritje të ngrohtë. Ai u dha anëtarëve nga e gjithë Europa mundësinë të njiheshin drejtpërdrejt me situatën e pakicës maqedonase dhe me rrugëtimin e Shqipërisë drejt Bashkimit Evropian. Gjithashtu, u ndjemë thellësisht të nderuar kur “Ilinden” i akordoi AGSM-së çmimin e saj.

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Shqipëria ka një kuadër ligjor për mbrojtjen e pakicave kombëtare dhe ka ratifikuar instrumentet ndërkombëtare në këtë fushë. Megjithatë, zbatimi efektiv i të drejtave gjuhësore, arsimore, kulturore dhe politike mbetet thelbësor për çdo pakicë. Si mund ta mbështesë FUEN-i Shoqatën Maqedonase “Ilinden”-Tiranë për të siguruar zbatimin praktik të këtyre të drejtave?

Foto: Dr. Hartmut Leipner në Festivalin e Minoriteteve në Talin, Estoni

Dr. Hartmut Leipner: FUEN-i mund ta mbështesë “Ilinden”-in në disa mënyra praktike:

• Monitorimi ndërkombëtar. FUEN-i mund ta ndihmojë “Ilinden”-in që shqetësimet e dokumentuara mirë t’ua përcjellë organeve monitoruese të Këshillit të Evropës. Gjithashtu, procesi i anëtarësimit të Shqipërisë në BE është i rëndësishëm në këtë drejtim. Komisioni Europian vlerëson të drejtat e pakicave në raportet e tij vjetore për Shqipërinë dhe FUEN-i mund të sigurojë që zëri i komunitetit maqedonas të dëgjohet në Bruksel.

• Shkëmbimi i praktikave të mira. Shumë anëtarë të FUEN-it kanë përvojë të gjatë në arsimin dygjuhësh, mediat e pakicave dhe përdorimin e gjuhëve të pakicave në administratën publike. Sorbët, sllovenët e Karintisë dhe të tjerë mund të ndajnë përvojat e tyre, duke treguar se çfarë ka funksionuar dhe çfarë jo. “Ilinden” nuk ka nevojë të fillojë nga e para.

• Forcimi i kapaciteteve organizative. Zbatimi i të drejtave shpesh vendoset në nivel lokal, në shkolla, bashki dhe administrata. FUEN-i mund ta ndihmojë “Ilinden”-in të forcojë kapacitetet e tij përmes trajnimeve, partneriteteve në projekte dhe qasjes në programet europiane të financimit.

• Dialogu. Të drejtat bëhen realitet aty ku pakicat dhe qeveritë komunikojnë me njëra-tjetrën në kushte të barabarta. FUEN-i mund ta nxisë dhe ta shoqërojë këtë dialog me autoritetet shqiptare, në një frymë konstruktive.

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Duke marrë parasysh anëtarësimin 11-vjeçar të Shoqatës Maqedonase “Ilinden”-Tiranë në FUEN dhe bashkëpunimin e saj në kuadër të AGSM-së, cilat fusha duhet të kenë përparësi në vitet e ardhshme? A mund të zhvillohet ky bashkëpunim në projekte të përbashkëta afatgjata për mbrojtjen e gjuhës, kulturës, identitetit dhe të drejtave të pakicës kombëtare maqedonase në Republikën e Shqipërisë?

Dr. Hartmut Leipner: Po, jam i bindur se ky bashkëpunim mund të zhvillohet në projekte të përbashkëta afatgjata. Njëmbëdhjetë vite anëtarësim kanë krijuar besim. Tani duhet ta bëjmë atë më të strukturuar dhe të qëndrueshëm.

Sipas mendimit tim, katër fusha duhet të kenë përparësi:

• Arsimi në gjuhën amtare. Ky është çelësi për të ardhmen e çdo pakice. Projektet e përbashkëta mund të mbështesin mësimdhënien në gjuhën maqedonase, trajnimin e mësuesve, përgatitjen e materialeve moderne mësimore dhe shkëmbimet me mësues nga shkollat e pakicave të tjera sllave në AGSM.

• Të rinjtë. Një gjuhë mbijeton vetëm nëse të rinjtë e përdorin atë me besim. Përmes organizatës partnere rinore të FUEN-it, Rinia e Kombësive Evropiane (YEN), të rinjtë maqedonas nga Shqipëria mund të takojnë bashkëmoshatarë nga pakicat e tjera, të mësojnë nga përvojat e tyre dhe të bëhen brezi i ardhshëm i drejtuesve.

• Trashëgimia kulturore dhe mediat. Trashëgimia kulturore e komuniteteve maqedonase, për shembull në Mala Prespë dhe Gollobordë, meriton të dokumentohet dhe t’u përcillet brezave të ardhshëm. Mediat dhe përmbajtjet digjitale në gjuhën maqedonase mund ta sjellin gjuhën në jetën e përditshme. Në këtë fushë mund të mbështetemi në përvojën e vetë AGSM-së, siç është filmi ynë për sllovenët e Karintisë.

• Të drejtat dhe pjesëmarrja. “Ilinden” dhe FUEN-i duhet të ndjekin së bashku mënyrën se si zbatohen në praktikë të drejtat e pakicave dhe të forcojnë pjesëmarrjen e maqedonasve në jetën publike.

Projekte të tilla kërkojnë partnerë dhe financim të qëndrueshëm. Brenda AGSM-së, “Ilinden” do të gjejë partnerë me përvojë, ndërsa FUEN-i mund të ndihmojë në sigurimin e mbështetjes së nevojshme.

Qëllimi është i qartë: projekte që zgjasin përtej aktiviteteve të veçanta dhe që forcojnë komunitetin maqedonas në Shqipëri në një perspektivë afatgjatë.

Foto: Dr. Hartmut Leipner në seminarin e vitit 2026 të Grupit të Pakicave Kombëtare pa Shtet Amë të FUEN-it, në Leeuwarden (Holandë)

Gazeta maqedonase “Ilinden”: FUEN-i është një nga organizatat kryesore europiane që përfaqëson interesat e pakicave kombëtare autoktone. Çfarë mekanizmash përdor organizata për të ndihmuar komunitetet anëtare kur të drejtat e tyre nuk zbatohen në praktikë? A mund të presim nisma të reja nga FUEN-i për forcimin e mbrojtjes ligjore dhe institucionale të pakicave maqedonase në Evropë?

Dr. Hartmut Leipner: FUEN-i ka disa mekanizma për të ndihmuar komunitetet anëtare, të cilave nuk u respektohen të drejtat në praktikë:

• Monitorimi dhe raportimi. FUEN-i përcjell raste konkrete pranë organeve monitoruese të Këshillit të Evropës dhe Kombeve të Bashkuara, përfshirë Forumin e OKB-së për Çështjet e Pakicave. Përmes instrumentit tonë Minority Monitor, ne i bëjmë të dukshme dhe të krahasueshme mangësitë në zbatimin e të drejtave.

• Avokimi politik. FUEN-i bashkëpunon me Parlamentin Europian, Komisionin Evropian dhe parlamentet kombëtare. Ai ua paraqet drejtpërdrejt vendimmarrësve shqetësimet e komuniteteve anëtare.

• Deklaratat publike. Presidiumi dhe Asambleja e Delegatëve miratojnë deklarata dhe rezoluta kur të drejtat e një komuniteti kërcënohen. Këto u japin shqetësimeve të anëtarëve tanë peshën e një rrjeti evropian.

• Prania në terren. Vizitat, seminaret dhe kongreset në rajonet e komuniteteve anëtare u tregojnë qeverive se Evropa po i kushton vëmendje situatës.

Komunitetet maqedonase në Evropë jetojnë në kushte shumë të ndryshme. Në disa shtete ato janë të njohura dhe kanë institucionet e tyre. Në të tjera, vazhdojnë të luftojnë për njohje, madje shoqatat maqedonase janë përballur edhe me pengesa në regjistrimin e tyre. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut është shprehur më shumë se një herë për raste të tilla.

Në cilësinë time si Kryetar i AGSM-së dhe nënkryetar i FUEN-it, do të punoj që këto shqetësime të jenë pjesë e rëndësishme e agjendës së FUEN-it. Seminari në Tiranë i ka dhënë një shtysë të re këtij bashkëpunimi. Dëshiroj të ndërtojmë mbi këtë përvojë, përmes bashkëpunimit më të ngushtë ndërmjet organizatave maqedonase në rrjetin tonë, qëndrimeve të përbashkëta dhe angazhimit të vazhdueshëm në nivel evropian. Çdo komunitet ka të drejtën të njihet ashtu siç është.

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Së fundi, cili është mesazhi juaj për maqedonasit në Republikën e Shqipërisë? Çfarë do t’u thoshit të gjithë atyre që punojnë për ruajtjen e identitetit të tyre kombëtar, gjuhës, kulturës dhe traditave, si dhe për mbrojtjen e të drejtave të tyre në një Evropë demokratike dhe të bashkuar?

Dr. Hartmut Leipner: Mesazhi im është një mesazh inkurajimi dhe respekti. Ajo që ju bëni çdo ditë, të flisni gjuhën tuaj në shtëpi, t’u përcillni fëmijëve këngët dhe traditat, t’i edukoni ata dhe t’i mbani gjallë shoqatat tuaja, nuk është diçka e vogël. Kjo është themeli mbi të cilin mbështetet e ardhmja e çdo pakice. Ligjet dhe institucionet janë të rëndësishme, por në fund të fundit, një gjuhë jeton sepse njerëzit zgjedhin ta flasin atë dhe një kulturë jeton sepse njerëzit zgjedhin ta trashëgojnë dhe ta përcjellin atë.

Këtë e them edhe si një sorb nga Lusatia. Populli im është një popull i vogël sllav në Gjermani dhe ne i njohim të dyja anët: presionin për asimilim dhe forcën që buron nga qëndrimi të bashkuar. Kemi mësuar se një pakicë nuk mbijeton duke u izoluar. Ajo mbijeton duke qenë krenare dhe e sigurt në identitetin e saj, duke mbetur njëkohësisht e hapur ndaj fqinjëve dhe shoqërisë në të cilën jeton.

Maqedonasve në Shqipëri do t’u thosha: jini krenarë për atë që jeni. Identiteti juaj nuk përbën kërcënim për askënd. Ai e pasuron Shqipërinë dhe Europën. Kërkoni të drejtat tuaja me qetësi dhe këmbëngulje dhe kërkoni dialog me ata që marrin vendime. Mbi të gjitha, përfshini brezin e ri, sepse e ardhmja e gjuhës suaj është në duart e tij.

Dhe dijeni se nuk jeni vetëm. Në FUEN dhe AGSM keni një familje komunitetesh në të gjithë Europën, të cilat ndajnë shqetësimet tuaja dhe qëndrojnë pranë jush. Një Europë demokratike dhe e bashkuar është e plotë vetëm atëherë kur ka vend për të gjithë popujt e saj, të mëdhenj dhe të vegjël.

Gazeta maqedonase “Ilinden”: Ju falënderojmë për kohën, bashkëpunimin dhe gatishmërinë tuaj për të ndarë mendimet me lexuesit tanë lidhur me mbrojtjen e pakicave kombëtare në Evropë. Në emër të Shoqatës Maqedonase “Ilinden”-Tiranë, ju urojmë suksese të mëtejshme në angazhimet tuaja personale dhe profesionale.

Gazeta maqedonase “Ilinden”

Kryeredaktor: Nikolla Gjurgjaj