Македонски весник Илинден – Makedonski vesnik Ilinden
Изгледа дека е редот на мене да проповедам во оваа пустина каде што се собираме секоја година, и овој ред дојде и јас го прифаќам тоа како привилегија на малкумина.
Господине претседателе,
Почитувани претставници на народите на Обединетите нации,
Многу позитивно сум изненаден што многу пријатели сакаа да дознаат што се случува во нашата земја со вештачката интелигенција и помислив дека е добра идеја да ги споделам со вас моите размислувања за тоа.
Барутот го промени бојното поле. Нуклеарната фисија го промени значењето на човечкото преживување. Вештачката интелигенција менува нешто уште поинтимно. Кој може да влезе во умот на еден граѓанин, да имитира глас на кој му се верува, да произведе реалност калибрирана според стравовите на една личност и да го направи тоа милиони пати истовремено?
Албанија не е развивач на модели од последната генерација, но ние сме нација која веќе ја живеела иднината за која други сè уште дебатираат. Мислам дека пораката што ви ја должиме е исклучително едноставна. Најнепосредниот и најголемиот ризик не е дека вештачката интелигенција ќе престане да му се покорува на човештвото. Најголемиот ризик ќе биде што совршено ќе му се покорува на погрешниот поединец.
Предизвикот доаѓа на три нивоа, во три слоја. Што ни прави, што прави вештачката интелигенција во нашата земја? Што ни прави нам и кој ја стекнува моќта да допре до нас.
Прво, што прави во нашата земја?
Всушност, јавната дебата замислува машини кои се будат, имаат амбиции и се свртуваат против своите создавачи, но системите со кои се соочуваме денес не се будат со омраза во своето срце. Тие ја умножуваат нашата. Тие немаат сопствени амбиции, туку им служат на амбициите на другите. Не носат знамиња, но можат да бидат распоредени од една држава. Не кажуваат лаги за свој интерес, но можат да кажат милијарди лаги во интерес на други.
Машината нема свест, но може да ја позајми моќта на една влада, прецизноста на едно оружје и интимноста на еден пријател.
А во исто време, економските поттици што ја опкружуваат вештачката интелигенција сè повеќе го наградуваат заменувањето на човечкиот напор наместо проширувањето и зголемувањето на човечкиот капацитет.
„Напиши го кодот за да не морам да го разберам.“
„Направи го извештајот за да не морам да размислувам низ него.“
„Донесувам одлука, донеси ја наместо мене за да не морам да сносам одговорност за неа.“
Кога успехот се мери само според тоа колку работа машината му одзела на човекот, можеме да создадеме поефикасни институции, но ќе имаме помалку способни луѓе.
Цивилизација која постепено го исклучува напорот може да го даде своето знаење на надворешни субјекти. Цивилизација која го остава своето знаење во рацете на други, понатаму може да го остави и судењето во нивни раце. А цивилизација што го предава судењето може да открие дека всушност ја предала и одговорноста на надворешни субјекти. А тоа не е неизбежност, туку избор.
Можеме да изградиме вештачка интелигенција која учи, наместо само да одговара, која насочува, наместо само да командува, и која го зајакнува човекот, наместо човекот да стане зависен од неа.
Прашањето не треба да биде колку брзо машината ја завршила работата. Треба да го поставиме прашањето: што научи човекот? Кој ја разбрал одлуката? Кој може да ја оспори таа одлука и кој одговара за одлуката кога таа е погрешна?
Албанија стана првата земја што воведе инструмент на вештачка интелигенција во архитектурата на владата преку Диела, нашата светски позната министерка за вештачка интелигенција, и тоа не го направивме за да го пренесеме суверенитетот од луѓето на машината. Го направивме за јавните услуги да бидат подостапни, процедурите потранспарентни, а државата поодговорна.
Ниту една машина не носи демократски легитимитет и ниту еден алгоритам не наследува уставна одговорност. Зад секоја одлука со јавен импакт мора да останат законски мандат, човечка институција и име кое може да биде повикано да одговара.
Вториот слој е она што вештачката интелигенција може да ни го направи.
Вештачката интелигенција во една земја и држава која е одговорна пред граѓаните може да ја намали дистанцата меѓу граѓаните и јавните услуги. Во меѓувреме, вештачката интелигенција без одговорност може да ја елиминира дистанцата меѓу лагата и човечкиот ум.
Албанија директно го доживеа тоа и сигурен сум дека сте го следеле или едноставно сте слушнале за таканаречената „револуција на фламинга“.
Измислена приказна за израелска инвазија на албанското крајбрежје. Инвазија која никогаш не се случи. Беше фабрикувана, персонализирана и пренесувана преку гласови, страници и канали на кои граѓаните веќе им веруваа.
Еден граѓанин доби приказна за национално предавство, друг слушна приказна за верска провокација, додека трет доби конспирација за странска инвазија. Различни измислици влегуваа во различни емоционални светови, сите во служба на истата стратешка лага.
Последиците беа реални. Граѓаните имаа свои причини да протестираат, немојте погрешно да ме разберете, но одеднаш почнаа да протестираат и против фантомски непријател.
Антисемитскиот израз за првпат влезе во нашиот јавен дискурс. Не заборавајте, Албанија е единствената земја во Европа која ја заврши Втората светска војна со повеќе Евреи отколку што имала на нејзиниот почеток.
Стравот се претвори во гнев. Гневот се претвори во мобилизација, а измислицата се претвори во политичка реалност и тоа не беше лабораториски експеримент. Не ви зборувам за научно-фантастични филмови. Тоа беше само еден вторник во Тирана, нашиот главен град.
Алгоритмот не ја измисли целта. Човечки актер го направи тоа. Алгоритмот не ја разви, не ја запали омразата, туку откри како да ја активира нашата омраза.
Ова е систематска измама како услуга.
Мешањето во изборите повеќе не бара само телевизиска станица или парче пропаганда што се повторува пред целото население. Сега може да дејствува со прецизност насочена кон секој поединечен гласач.
Двајца соседи можат да живеат на иста улица, да гласаат на истите избори и да живеат во целосно различни реалности, од кои секоја е создадена специфично за секој од нив.
Кога тоа ќе се случи, демократијата не губи само една дебата или само еден изборен циклус, туку ја губи заедничката почва врз која дебатата станува можна, а ја губи и можноста таа дебата воопшто да постои.
Суверенитетот повеќе не се поткопува само на границата, туку се поткопува во „фидовите“.
Во XX век суверенитетот значеше контрола врз земјата, територијалните води и националниот воздушен простор. Денес во Европа трчаме како луди за да трошиме сè повеќе пари што ги немаме за да ги заштитиме нашите земји, нашето небо од можна војна во иднина, но некако забораваме дека во векот во кој живееме, тоа мора да значи и способноста на едно слободно општество да ги заштити условите во кои неговите граѓани го формираат своето мислење.
Без оваа способност, суверенитетот над земјата и небото станува само илузија.
И тогаш доаѓа третиот слој: дистрибуцијата.
Со векови најголемата закана за слободата на говорот беше цензурата.
Денес слободата на говорот исто така е загрозена од употребата на слободата на дистрибуција како оружје.
Говорот е право да се изрази идеја, а дистрибуцијата е моќта таа идеја да се стави пред милиони луѓе. Говорот му припаѓа на човекот. Дистрибуцијата може да се купи, автоматизира, манипулира и тајно насочува, да биде тајно поставена од платформи, корпорации, криминални мрежи и странски држави.
Правото да се зборува е универзално, но не постои универзално право на анонимна, неограничена и вештачки засилена дистрибуција.
Кога една лага се умножува милијарди пати, вистината повеќе не мора да биде цензурирана, бидејќи едноставно е закопана.
Граѓанинот формално останува слободен да зборува, но зборува во бура со која ниту еден човечки глас не може да се справи.
Слободата на говорот, следствено, може да претрпи пораз без да биде забранета ниту една книга, без да биде затворен ниту еден новинар и без да биде избришан ниту еден пост.
Одговорот на лошиот говор останува повеќе слобода на говорот, но одговорот на тајното и индустриско засилување мора да биде разоткривање и тоа мора да се направи порано отколку подоцна.
Кој ја создаде пораката, кој плати за неа? Ја ширеа луѓе или машини?
Зошто беше таргетиран граѓанинот? Дали видливата јавна реакција беше оригинална, координирана или насочувана однадвор?
Да ја заштитиш демократијата, да го заштитиш начинот на живот и слободата на секоја нација да живее на свој начин, не значи да контролираш што им е дозволено на луѓето да мислат.
Тоа значи да се откријат скриените сили кои сакаат да контролираат што луѓето се принудени да гледаат.
Ако ја браниме слободата на изразување оставајќи ја контролата врз дистрибуцијата целосно во темнина, тогаш тоа е исто како да ја браниш вратата, а да ја предадеш целата соба.
Некои одговараат со барање вештачката интелигенција да се запре или забави. Ние сме многу мали, но со најголема почит не би се согласиле.
Пауза од страна на демократиите нема да донесе пауза од диктатурите. Мораториумот почитуван од одговорните држави нема да ги ограничи непријателските сили, меѓународните криминални мрежи или индустриите на манипулација.
Не можеме самите себе да се регулираме до немоќ.
За ова суштинско стратешко прашање, претседателот на САД е во право: не треба да застанеме, треба да забрзаме, но забрзувањето мора да има насока.
Ни треба вештачка интелигенција која е проверлива, транспарентна и одговорна, изградена од слободни општества, споделена меѓу сојузниците и ставена во служба на граѓаните.
Одговорот на употребата на автоматизацијата како оружје не е технолошко предавање, туку демократски капацитет, суверена способност, добра вештачка интелигенција во рацете на оние кои остануваат одговорни пред законот.
Суверена вештачка интелигенција не значи изолација. Тоа значи ниту една земја да не биде немоќна пред систем го заштити својот јазик, автентичните комуникации, да ги автентификува јавните комуникации, да открива координирани манипулации, да ги зачува податоците и да ги информира своите граѓани без целосно да зависи од комерцијалнитеи кои не може да ги разбере, контролира или да ги прифати без да ги оспори.
Секоја земја треба да биде способна да го заштити својот јазик, автентичните комуникации, да ги автентификува јавните комуникации, да открива координирани манипулации, да ги зачува податоците и да ги информира своите граѓани без целосно да зависи од комерцијалните приоритети на далечна корпорација.
Ете зошто Албанија, во својот микроскопски размер на ја идентификува манипулацијата во реално време, ќе ги тестира тврдењата според овластените информации, ќе гиспроти овој гигантски предизвик, гради дигитално огледало засновано на вештачка интелигенција.
Огледалото ќе ја идентификува манипулацијата во реално време, ќе ги тестира тврдењата според овластените информации, ќе ги открива координираните структури, не само она што се гледа, туку и како и зошто тоа стигнало до нив.
Нема да им кажува на граѓаните што треба да мислат. Правото не може да биде декретирано од ниту една влада.
Тоа мора да биде засновано на податоци. Да произлегува од вистинските извори, да биде тестирано, оспорувано и отворено брането.
Нашето огледало нема за цел да стане арбитер на мислењето. Има за цел да стане инфраструктура на транспарентност.
Не бара да создаде Министерство на вистината, далеку од тоа, туку бара да го заштити општеството од индустрија на лаги.
Затоа, Албанија повикува на меѓународен договор за суверена и демократска вештачка интелигенција.
Прво, граѓаните мора да знаат кога политичката содржина со влијание е генерирана или манипулирана со помош на вештачка интелигенција.
Второ, архитектурата на дистрибуцијата мора да стане транспарентна. Граѓаните и државите мора да имаат можност да знаат кој ја создал, финансирал, кој ја таргетирал или вештачки ја засилил политичката содржина со влијание.
Трето, секоја употреба на вештачката интелигенција со значително влијание од страна на јавна институција мора да зачува јасен синџир на човечка и правна одговорност.
Четврто, демократиите треба да создадат заеднички систем за рано предупредување, така што податоците за манипулација насочувана преку вештачка интелигенција ќе можат да патуваат меѓу сите земји со сличен начин на размислување исто толку брзо колку што патува и самата манипулација.
Како помали земји и јазици со помал број говорители, не треба да бидеме оставени надвор од оваа заштитна „архитектура“.
Дигиталниот суверенитет не може повторно да биде привилегија резервирана за најбогатите држави.
Лагите „патуваат“ без визи. Лагите не се грижат за ѕидови или гранични контроли. Алгоритмите ги преминуваат границите без пасош и без страв од која било влада.
Оние што ги напаѓаат нашите земји веќе соработуваат преку јурисдикциите. Нашите земји, нашите демократии пред сè и над сè, мора да научат да го прават истото.
На крајот на краиштата, ова не е трка меѓу човештвото и машините. Ова е трка меѓу различни човечки намери, од кои секоја е засилена од машините.
Меѓу оние што ја користат вештачката интелигенција за да осветлат и оние што ја користат за да засадат темнина; меѓу оние што ја користат за да ги зајакнат луѓето, своите граѓани, и оние што ја користат за да ги манипулираат; меѓу оние што прифаќаат одговорност и оние што се кријат зад автоматизацијата.
Не треба да се плашите дека машините ќе станат похумани. Треба да се плашиме човечките суштества да не станат невидливи зад машините.
Драги пријатели,
Од секоја генерација се бара да ја брани слободата на територија каде што слободата е под закана.
За една генерација територијата беше бојното поле, за друга беше гласачката кутија. За нашата генерација е многу јасно: тоа е човечкиот ум.
Да се погрижиме ниту еден граѓанин да не биде оставен сам пред една сè пострашна алгоритамска армија.
Да се погрижиме ниту една мала нација да не биде принудена да го позајмува значењето на реалноста однадвор од своите граници.
Да се погрижиме ниту една демократија да не се разбуди по изборите и да открие дека нејзините граѓани ја практикувале својата слобода на избор во свет кој тајно бил дизајниран за нив од некој кого ниту можат да го видат ниту знаат дека е силата зад нивниот избор.
Вештачката интелигенција нема да одлучи дали овој век ќе ѝ припаѓа на слободата или на манипулацијата. Ние ќе одлучиме.
Машината ќе се покорува. Прашањето е кому ќе му се покорува? Според кој закон и во служба на која човечка цел?
Албанија го направи својот скромен избор.
Избравме забрзување, а не предавање.
Избравме иновација, а не абдикација.
Избравме раст, а не атрофија на човечкиот капацитет.
Ја избравме слободата на изразување. Знаеме што значи да се живее без неа.
И токму затоа што ја избравме, одбиваме да ја помешаме со неконтролираната слобода на машините, парите и странските сили да допрат до секого и насекаде без никаква одговорност.
Ние ја избираме вистината, не затоа што вистината е секогаш лесна или удобна, туку затоа што без заедничка посветеност кон реалноста не можеме да имаме заеднички јавен живот.
А без оваа посветеност од сите нас кон реалноста на светот во кој живееме, ќе бидеме вклучени. Ќе бидеме вмешани во најстрашното предавство што родителите на овој свет во историјата на човештвото би можеле да го направат кон своите деца.
А без заеднички свет не може да има Обединети нации.
Тука завршува мојата проповед во пустината и надежта што ја имам, а која всушност е последното нешто на кое се потпирам.